VI. PUPUH SUNDA

 PUPUH

Pupuh téh mangrupa karya sastra wangun puisi anu mangrupa bagian tina khazanah sastra kabudayaan Sunda. Pupuh téh mangrupa salasahiji puisi tradisional anu gawé bareng antara karya sastra jeung tembang Sunda. Pupuh miboga wirahma jeung jumlah engang anu ngawangun pola dina unggal baris. Pupuh téh kaiket ku patokan (aturan) pupuh dina wangun guru wilangan, guru lagu, jeung watek. Guru wilangan nyaeta jumlah engang (suku kata) unggal padalisan (rarangken/baris). Guru lagu nyaéta sora panungtung (vokal panungtung) unggal padalisan. Sedengkeun watek mangrupa ciri eusi pupuh.

       Jumlah pupuh téh aya 17 jenis pupuh anu dibagi jadi dua golongan, nya éta 4 jenis pupuh anu kaasup kana Sekar Ageung jeung 13 jenis pupuh séjénna anu kaasup kana Sekar Alit. Pupuh Sekar Ageung bisa ditembangkeun (ditembangkeun) kalawan ngagunakeun leuwih ti hiji jenis tembang, sedengkeun pupuh Sekar Alit ngan bisa ditembangkeun ku hiji jenis tembang. Masing-masing tina 17 ragam pupuh di luhur miboga jumlah padalisan anu béda-béda, sanajan dina pupuh baku guru wilangan, guru lagu, jeung pupuh ka-17 pupuh watek di luhur, béda teuing.
Ieu di handap dipedar lengkepna ngeunaan 17 jenis pupuh katut contona.

1. Asmarandana

Sapada diwangun ku 7 (tujuh) padalisan (8-i, 8-a, 8-é/o, 8-a, 7-a, 8-u, 8-a). Watekna silihasih, silih pikanyaah, naséhat, atawa mépélingan

1. Éling-éling mangka éling [8-i]

2. rumingkang di bumi alam [8-a]

3. darma wawayangan baé [8-é]

4. raga taya pangawasa [8-a]

5. lamun kasasar lampah [7-a]

6. napsu nu matak kaduhung [8-u]

7. badan anu katempuhan [8-a]

2. Balakbak

Sapada diwangun ku 3 (tilu) padalisan (15-é, 15-é, 19-é). Watekna pikaseurieun, banyol, atawa lulucon.

1. Aya warung sisi jalan ramé pisan, Citaméng [15-é]

2. Awéwéna luas-luis geulis pisan, ngagoréng [15-é]

3. Lalakina lalakina los ka pipir nyoo monyét, nyangéréng [19-é]

3. Dangdanggula

Sapada diwangun ku 10 (sapuluh) padalisan (10-i, 10-a, 8-é/o, 7-u, 9-i, 7-a, 6-u, 8-a, 12-i, 7-a). Watekna kabungahan atawa kaagungan.

1. Méga beureum surupna geus burit [10-i]

2. ngalanglayung panas pipikiran [10-a]

3. cikur jangkung jahé konéng [8-é]

4. naha teu palay tepung [7-u]

5. simabdi mah ngabeunying leutik [9-i]

6. ari ras cimataan [7-a]

7. gedong tengah laut [6-u]

8. ulah kapalang nya béla [8-a]

0. paripaos gunting pameulahan gambir [12-i]

10. kacipta salamina [7-a]

4. Durma

Sapada diwangun ku 7 (tujuh) padalisan (12-a, 7-i, 6-a, 7-a, 7-i, 5-a, 7-i). Watekna ngambek, paséa, gelut, atawa perang.

1. Moal ngejat sanajan ukur satapak [12-a]

2. geus dipasti ku jangji [7-i]

3. mun tacan laksana [6-a]

4. numpes musuh sarakah [7-a]

5. henteu niat seja balik [8-i]

6. najan palastra [5-a]

7. mati di médan jurit [7-i]

5. Gambuh

Sapada diwangun ku 5 (lima) padalisan (7-u, 10-u/i, 12-i, 8-u, 8-o). Watekna bingung, samar polah, tambuh laku.

1. Ngahuleng banget bingung [7-u]

2. henteu terang ka mana nya indit [10-i]

3. turug-turug harita téh enggeus burit [12-i]

4. panon poé geus rék surup [8-u]

5. keueung sieun aya méong [8-o]

6. Gurisa

Sapada diwangun ku 8 (dalapan) padalisan (8-a, 8-a, 8-a, 8-a, 8-a, 8-a, 8-a, 8-a). Watekna pangangguran, tamba kesel, pikalucueun.

1. Hayang teuing geura beurang (8-a)

2. geus beurang rék ka Sumedang (8-a)

3. nagih kanu boga hutang (8-a)

4. mun meunang rék meuli soang (8-a)

5. tapi najan henteu meunang (8-a)

6. teu rék buru buru mulang (8-a)

7. rék tuluy guguru nembang (8-a)

8. jeung diajar nabeuh gambang (8-a)

7. Jurudemung

Sapada diwangun ku 5 (lima) padalisan (8-a, 8-u, 6-i, 8-a, 8-u). Watekna kaprihatinan, kaduhung, atawa hanjakal.

1. Mungguh nu hirup di dunya [8-a]

2. ku kersaning anu Agung [8-u]

3. geus pinasti panggih [6-i]

4. jeung dua rupa perkara [8-a]

5. senang paselang jeung bingung [8-u]

8. Kinanti

Sapada diwangun ku 6 (genep) padalisan (8-u, 8-i, 8-a, 8-i, 8-a, 8-i). Watekna miharep atawa prihatin.

1. Budak leutik bisa ngapung [8-u]

2. babaku ngapungna peuting [8-i]

3. nguriling kakalayangan [8-a]

4. néangan nu amis-amis [8-i]

5. sarupaning bungbuahan [8-a]

6. naon baé nu kapanggih [8-i]

9. Ladrang

Sapada diwangun ku 4 (opta) padalisan (10-i, 8-a, 8-i, 12-a). Watekna banyol, atawa pikaseurieun

1. Aya hiji rupa sato leutik [10-i]

2. éngkang-éngkang, éngkang-éngkang [8-a]

3. sok luluncatan di cai [8-i]

4. ari bangun arék sarupa jeung lancah [12-a]

10. Lambang

Sapada diwangun ku 4 (opat) padalisan (8-a, 8-a, 8-a, 8-a). Watekna banyol, atawa pikaseurieun.

1. Nawu kubang sisi tegal [8-a]

2. nyair bogo meunang kadal [8-a]

3. atuh teu payu dijual [8-a]

4. rék didahar da teu halal [8-a]

11. Magatru

Sapada diwangun ku 5 (lima) padalisan (12-u, 8-i, 8-u, 8-i, 8-o). Watekna piwuruk, prihatin, sarta kalucuan.

1. Majalaya Ciparay Banjaran Bandung [12-u]

2. Kopo reujeung Cisondari [8-i]

3. Cicaléngka Ujungberung [8-u]

4. Rajamandala Cimahi [8-i]

5. Lélés Limbangan Tarogong [8-0]

12. Maskumambang

Sapada diwangun ku 4 (opat) padalisan (12-i, 6-a, 8-i, 8-a). Watekna prihatin, sasambat, atawa nalangsa.

1. Hé manusa mana kaniaya teuing [12-i]

2. teu aya rasrasan [6-a]

3. kaula maké disumpit [8-i]

4. naha naon dosa kula [8-a]

13. Mijil

Sapada diwangun ku 6 (genep) padalisan (10-i, 6-o, 10-e, 10-i, 6-i, 6-u). Watekna susah, sedih, cilaka, tiiseun, atawa jempling.

1. Mesat ngapung puta sang Arimbi [10-i]

2. jeung méga geus awor [6-o]

3. beuki lila beuki luhur baé [10-é]

4. larak-lirik ningali ka bumi [10-i]

5. milari sang rayi [6-i]

6. Pangéran Bimanyu [6-u]

14. Pangkur

Sapada diwangun ku 7 (tujuh) padalisan (8-a, 11-i, 8-u, 7-a, 12-u, 8-a, 8-a). Watekna lumampah, napsu, sadia rék perang.

1. Seja nyaba ngalalana [8-a]

2. ngitung lembur ngajajah milang kori [12-i]

3. henteu puguh nu dijugjug [8-u]

4. balik paman sadaya [7-a]

5. nu ti mana tiluan semu rarusuh [12-u]

6. Lurah bégal ngawalonan [8-a]

7. Aing ngaran Jayapati [8-i]

15. Pucung

Sapada diwangun ku 4 (opat) padalisan (12-u, 6-a, 8-é/o, 12-a). Watekna piwuruk, wawaran, kaget, atawa éling.

1. Lutung buntung luncat kana tunggul gintung [12-u]

2. monyét loréng leupas [6-a]

3. luncat kana pager déngdék [8-é]

4. bajing kuning jaralang belang buntutna [12-a]

16. Sinom

Sapada diwangun ku 9 (salapan) padalisan (8-a, 8-i, 8-a, 8-i, 7-i, 8-u, 7-a/8-a, 8-i, 12-a). Watekna gumbira.

1. Warna-warna lauk émpang [8-a]

2. aya nu sami jeung pingping [8-i]

3. pagulung patumpang-tumpang [8-a]

4. Ratna Rengganis ningali [8-i]

5. warnaning lauk cai [7-i]

6. lalawak pating suruwuk [8-u]

7. sepat patingk(ar)océpat [7-a (8-a)]

8. julung-julung ngajalingjing [8-a]

9. sisi balong balingbing sisi balungbang [12-a]

17. Wirangrong

Sapada diwangun ku 6 (genep) padalisan (8-i, 8-o, 8-u, 8-i, 8-a, 8-a). Watekna kawirang, kaéraan, karugian, kaapesan.

1. Barudak mangka ngalarti [8-i]

2. ulah rék ka dalon-dalon [8-o]

3. enggong-enggon nungtut élmu [8-u]

4. mangka getol mangka tigin [8-i]

5. pibekeleun saréréa [8-a]

6. modal bakti ka nagara [8-a]